Varikosel derecesi ve sigara kullanımının semen parametreleri üzerindeki sinerjistik etkisi: Retrospektif bir analiz

AMAÇ: Bu çalışmanın amacı, erkek infertilitesinde sigara kullanım miktarı ve varikosel derecesinin semen parametreleri üzerindeki olası sinerjistik (bileşik) etkilerini değerlendirmektir.
GEREÇ ve YÖNTEMLER: Etik kurul onayı sonrasında (No: 09/2010/00016), 2005–2010 yılları arasında kliniğimize başvuran sol varikoselli 182 erkek hastanın verileri retrospektif olarak incelendi. Sağ varikoseli bulunan, orşit veya kriptorsidizm öyküsü olan, sistemik hastalığı veya ağır alkol kullanımı bulunan olgular dışlandı. Varikosel derecesi, fizik muayene ile Grade I–III olarak sınıflandırıldı. Sigara kullanımı günlük tüketim miktarına göre dört grupta değerlendirildi: sigara içmeyenler (n=94), hafif içiciler (1–10 adet/gün, n=47), orta içiciler (11–20 adet/gün, n=30) ve ağır içiciler (>20 adet/gün, n=11). Tüm olgulardan 2–4 günlük cinsel perhiz sonrası alınan semen örnekleri Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 2010 kriterlerine göre analiz edildi. Serum FSH, LH ve serbest testosteron düzeyleri sabah saatlerinde ölçüldü. Veriler MANOVA, Kruskal-Wallis ve Mann-Whitney U testleri ile değerlendirildi, p<0.05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi.
BULGULAR: Varikosel derecesi arttıkça sperm konsantrasyonunda anlamlı düşüş saptandı (Grade I: 55–60 milyon/ml; Grade III: 30–41 milyon/ml, p<0.001). Ağır sigara içicilerinde sperm konsantrasyonu (30.1 ± 42.3 milyon/ml), motilite oranı (%22–26) ve normal morfoloji oranı (%30–35) anlamlı olarak daha düşük gözlendi (p<0.01). Hafif içicilerde bu fark anlamlı değildi (p>0.05). Hormon düzeyleri genel olarak fizyolojik sınırlar içinde seyretti. Çok değişkenli analizlerde, varikosel derecesi ile sigara kullanımının birlikte bulunmasının sperm motilitesi ve morfolojisi üzerinde sinerjistik olumsuz etki yarattığı saptandı (p<0.01).
SONUÇ: Varikosel derecesinin artışı sperm konsantrasyonunda belirgin azalmaya yol açarken, sigara kullanımı özellikle orta ve ağır içicilerde semen kalitesini anlamlı biçimde bozmuştur. Her iki faktörün birlikte bulunması semen morfolojisi ve motilitesi üzerinde ek olumsuz etki oluşturmuştur. Bu bulgular, infertilite değerlendirmesi sırasında yaşam tarzı faktörlerinin sorgulanması ve sigarayı bırakma yönünde danışmanlık verilmesinin önemini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: varikosel, sigara kullanımı, semen analizi, erkek infertilitesi, hormonlar

Synergistic Effect of Varicocele Severity and Cigarette Smoking on Semen Parameters: A Retrospective Study

OBJECTIVE: The aim of this study was to evaluate the potential synergistic (combined) effects of cigarette smoking exposure and varicocele grade on semen parameters in male with infertility.
MATRERIAL and METHODS: Following approval by the institutional ethics committee (No: 09/2010/00016), data from 182 men with left-sided varicocele who presented to our clinic between 2005 and 2010 were retrospectively analyzed. Patients with right-sided varicocele, a history of orchitis or cryptorchidism, systemic diseases, or heavy alcohol consumption were excluded. The grade of varicocele was determined by physical examination and classified as Grade I–III. Cigarette consumption was categorized into four groups according to the number of cigarettes smoked per day: non-smokers (n=94), light smokers (1–10/day, n=47), moderate smokers (11–20/day, n=30), and heavy smokers (>20/day, n=11). Semen samples were collected after 2–4 days of sexual abstinence and analyzed according to World Health Organization (WHO) 2010 criteria. Serum levels of FSH, LH, and free testosterone levels were measured in the morning. Data were analyzed using MANOVA, Kruskal–Wallis, and Mann–Whitney U tests, with p<0.05 considered statistically significant.
RESULTS: Sperm concentration significantly decreased with increasing varicocele grade (Grade I: 55–60million/mL; Grade III: 30–41million/mL; p<0.001). Heavy smokers demonstrated significantly lower sperm concentration (30.1 ± 42.3 million/mL), motility (22–26%), and normal morphology rates (30–35%) compared with non-smokers (p<0.01). These differences were not statistically significant among light smokers (p>0.05). Hormone levels were generally within the physiological range. Multivariate analyses revealed a synergistic (combined) negative effect of varicocele grade and cigarette smoking on sperm motility and morphology (p<0.01).
CONCLUSION: Increasing varicocele grade was associated with a marked reduction in sperm concentration, whereas cigarette smoking—particularly at moderate and heavy levels—significantly impaired overall semen quality. The coexistence of both factors exerted an additional detrimental effect on sperm motility and morphology. These findings highlight the importance of assessing lifestyle factors during infertility evaluation and providing counseling for smoking cessation.

Keywords: varicocele, cigarette smoking, semen analysis, male infertility, hormones